اوضاع شیعیان در عصر امام سجاد علیهالسلام
در زمان امام سجاد علیهالسلام شیعیان تحت فشار شدید اقتصادی و تحریمهای ویژه قرار داشتند. حاکمان جور نیز با بهرهگیری از تنگدستی و ضعف مالی شیعیان، شدیدترین ظلمها و تعدیها را نسبت به آنان روا میداشتند. برای نمونه، فردی به نام مسلمبنعقبه از طرف یزید مأمور شد به مدینه حمله کند و از مردمانی که پس از واقعه عاشورا از بیعت با یزید سر باز میزدند، به زور بیعت بگیرد و یزید را به عنوان خلیفه معرفی کند.
یزید به مسلمبنعقبه اختیار تام داده بود که مردم را قتلعام کند، به ناموس آنان تجاوز نماید و اموال و سلاحهایشان را غصب کند. در این حمله، 1700 نفر از بزرگان مدینه و ده هزار زن و کودک به قتل رسیدند. پس از این واقعه، چهار هزار کودک متولد شدند که هویت پدرانشان نامعلوم ماند.
در آن دوران، به شکایات مردم درباره دزدی و قتل، هیچ توجهی نمیشد؛ اما به محض آنکه گزارشی از شیعه بودن فردی به حاکمان میرسید، همان فرد بدون محاکمه اعدام میشد.
به امام سجاد علیهالسلام اجازه داده نمیشد که بر منبر یا در مسجد سخنرانی کند. با این حال، ایشان در منزل خود یا در خیمههایی در خارج از شهر، به وعظ و هدایت مردم میپرداخت. گرچه امام در آن شرایط غربت، از داشتن شاگردان و مریدانی بیبهره نبود؛ اما به دلیل اینکه دوران امامت ایشان، دوران «خزان العلم» (دانش نهفته و خاموش) به شمار میرفت، بیشتر به صورت گذرا و برای مراجعهکنندگان فردی، وعظ و خطابه ایراد میکرد.
غربتِ گوهر
شاگردان محدود و برجسته امام سجاد علیهالسلام، عبارت بودند از: ابوحمزه ثمالی، جابربنعبدالله انصاری، یحییبن امالطویل و محمدبنجبیر.
تصور کنید فردی در اوج کمالات علمی و معنوی قرار داشته باشد، اما تنها چهار شاگرد از محضر او بهره ببرند. این در حالی است که در زمان امام باقر و امام صادق علیهماالسلام، حوزههای درسی با حضور حدود چهار هزار نفر برپا بود. با این حال، امام سجاد علیهالسلام در اوج همین غربت علمی و با وجود همۀ محدودیتها، در قالبهای گوناگون به آموزش و نشر دانش ادامه میداد و به تمام وظایف الهی خود عمل میکرد.
صحیفه سجادیه؛ انجیلِ آل محمد
یکی از مهمترین کارهای امام سجاد علیهالسلام، صحیفه سجادیه است که به «اخت القرآن» و «انجیل آل محمد» معروف میباشد. ایشان در این کتاب ارزشمند، انواع آموزههای الهی و اخلاقی را ارائه داده و دریایی از معارف را پیش روی جویندگان حق گشوده است.
برخی از علما معتقدند که حجیت صحیفه سجادیه از نهج البلاغه نیز بالاتر است. دلیل این ادعا آن است که گردآورنده صحیفه، امام باقر علیه السلام (امام معصوم) بوده است؛ یعنی امام سجاد علیه السلام دعاها را فرمود، امام باقر علیه السلام آنها را جمعآوری کرد و امام صادق علیه السلام نیز شنونده و تأییدکننده بود. اما گردآورنده نهج البلاغه، سید رضی (عالمی بزرگوار و رفیعالمنزله) است، که ایشان معصوم نیست.
در صحیفه سجادیه، فرازهای بسیار کلیدی همراه با ذکر جزییات از امام سجاد نقل شده است؛ مطالبی که شاید در کلام سایر ائمه علیهمالسلام به این اندازه تفصیلی دیده نشود. از مهمترین این فرازها میتوان به دو مورد اشاره کرد:
1. رساله حقوق امام سجاد علیه السلام که در آن به انواع گوناگون حقوق (حقوق خدا، حقوق اعضا، حقوق نماز، حقوق همسایه، حقوق پدر و مادر و …) پرداخته شده است.
۲. شرح و تفسیر دعای عرفه حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام که در آن، با ذکر جزییات، به انواع گناهان و آثار سوء آنها اشاره شده است.
فضائل حضرت
علم غیب و لطفِ پنهان
روزی حجاج بن یوسف ثقفی که به خونخوارترین فرد تاریخ از نظر شیعهکشی شهرت دارد، به والی خود، عبدالملک بن مروان، نامه نوشت که: «برای حفظ فرمانداریات و نجات جانت، باید علیبنالحسین را به قتل برسانی.»
عبدالملک در پاسخ به حجاج نوشت: «دست از کشتن این خاندان و فرزندان عبدالمطلب بردار، زیرا من دیدم که ابوسفیان حرص شدیدی به کشتن آنان پیدا کرد؛ اما در نهایت عاقبتی شوم یافت و سلطنتش دوام نیاورد.»
شایان ذکر است که خود عبدالملکبنمروان، پیشتر مسلمبنعقبه را برای کشتار شیعیان فرستاده بود! با این حال، وقتی امام سجاد علیهالسلام از نامه مخفیانه عبدالملک به حجاج آگاه شد، نامهای که هیچکس از آن اطلاع نداشت، ایشان به واسطه علم امامت خود، بدون اشاره به جنایات گذشته عبدالملک، تنها به خاطر لطف فعلیاش از او تشکر کرد و فرمود:
«شَکَرَ اللّهُ لَکَ ذلِکَ»[1]
«خداوند این کار را از تو سپاس گزارد.»
سیره عملی امام سجاد علیهالسلام
امام سجاد علیه السلام همواره تلاش میکرد در کاروانها و سفرهایش ناشناس بماند تا دیگران به خاطر ایشان به تکلف نیفتند و همچنین خود حضرت بتواند کارهای شخصیاش را بدون مانع انجام دهد. روزی در یکی از سفرها، فردی حضرت را شناخت و عرض کرد: «چرا خود را معرفی نمیکنید؟» امام سجاد علیه السلام در پاسخ فرمود:
«دوست ندارم خودم را به پیامبر اکرم متوسل و منسوب کنم در حالی که مانند ایشان از فضیلت و امتیازی برخوردار نیستم. من تاکنون به خاطر نزدیکیام به پیامبر، نه استفادهای کردهام و نه چیزی خواستهام. نان خود را از راه زحمت خود به دست میآورم.» [2]
آبرو در معرض هفت بلا
ابوخالد کابلی روایتی از امام سجاد علیه السلام نقل میکند که فرمود:
«خدای سبحان آبروی هفت گروه از مردم را در دنیا خواهد برد:
- کسی که قرض میگیرد؛ اما نیت پرداخت آن را ندارد؛
- کسی که اسراف میکند و هزینههای باطل انجام میدهد؛
- کسی که نسبت به خانواده، فرزندان و نزدیکانش بخل میورزد؛
- کسی که بداخلاقی میکند؛
- کسی که کمطاقت و کمصبر است؛ چه اینکه بیصبری نیز مایه آبروریزی فرد میشود؛
- کسی که کار و وظیفه خود را با کسالت، سستی و بیحوصلگی انجام میدهد؛
- کسی که به متدینان عزت و احترام نمیگذارد و نظرات آنان را بیاهمیت میشمارد.»[3]
تاریخ جلسه: 1393/7/28 – جلسه دوم
«برگرفته از بیانات استاد زهره بروجردی»
[1]. کشف الغمه، ج ۲، ص ۳۲۳.
[2]. بحارالانوار، ج ۴۶، ص ۹۳.
[3]. معاني الاخبار ، ص 270 و 271.
