الطاف پنهان الهی در عصر غیبت
یکی از الطاف پنهان خداوند سبحان نسبت به هر یک از ما، قرار گرفتن در زمان غیبت است. هرچند در نگاه نخست، دوران غیبت از تلخترین دورهها به شمار میرود، اما از دریچهای دیگر، ارزش وجودی که در این دوران نصیب منتظران میشود، با هیچ زمان دیگری قابل قیاس نیست.
اگرچه امام از دیدگان ظاهری ما پنهان است، اما در گوشهوکنار زندگیمان حضور دارد و ما همواره از الطاف و عنایات ایشان بهرهمند هستیم.
نور بصیرت در سایه امام عصر عجلاللهتعالیفرجه
در دعای پس از زیارت «آل یس»، از وجود مقدس ولی عصر عجلاللهتعالیفرجه با عنوان «نورُ أَبْصارِ الْوَرَى» یاد میکنیم؛ یعنی نور دیدگان جهانیان. بر این اساس، هر نعمتی که در زندگی روزمرهمان مشاهده میکنیم، هر حسن و حسنهای که در دیگران میبینیم و هر حقیقتی که در جهان به چشم میآید، همه به لطف و عنایت حضرت است.
لطف امام به ما گاهوبیگاه نیست، بلکه هر دم جاری است. همیشه و همه جا، هر نعمتی که به چشم ما میآید، با نور ایشان درک میشود. زیباییهای اخلاقی دیگران و الطاف بیپایان خدای سبحان، همگی با وساطت وجود نازنین امام قابل مشاهده و دریافت است.
غیبت؛ سکوی پرش
با این نگاه، گرچه در دوران غیبت به سر میبریم، اما شاید بیش از کسانی که در محضر امام حضور داشتهاند، از وجود ایشان منتفع باشیم. غیبت، تشنهکامی خاصی در ما ایجاد کرده است که قدر امام را به نحوی دیگر میدانیم و جایگاه ایشان را بیش از کسانی که در کنار امام زندگی کردند، درک میکنیم. به جای شکایت، باید دوران غیبت را به عنوان یک سکوی پرش نگاه کنیم؛ زیرا در این دوران، به لطف حضرت حق، میتوانیم کمالاتی کسب کنیم که شاید در زمان حضور ائمه، نیازی به کسب آنها احساس نمیشد. غیبت شرایط ما را تغییر داده و شدت نیاز ما و میزان بهرهمندی ما را از الطاف امام افزایش میدهد.
ارزش افزوده عبادت در دوران غیبت
عمار ساباطی میگوید: «خدمت امام صادق علیهالسلام مشرف شدم و پرسیدم: کدام یک از این دو ارزشمندتر است؟ عبادت پنهانی با امامی مستتر، در دولت باطل؛ یا عبادت آشکار با امامی ظاهر، در دولت حق؟»امام در پاسخ فرمود:
«یا عَمَّارُ، الصَّدَقَةُ وَاللهِ فِی السِّرِّ فِی دَوْلَةِ الْبَاطِلِ أَفْضَلُ مِنَ الصَّدَقَةِ فِی الْعَلَانِیَةِ. وَکَذٰلِکَ وَاللهِ عِبَادَتُکُمْ فِی السِّرِّ مَعَ إِمَامِکُمُ الْمُسْتَتِرِ فِی دَوْلَةِ الْبَاطِلِ أَفْضَلُ، لِخَوْفِکُمْ مِنْ عَدُوِّکُمْ»[1]
«سوگند به خدا، صدقه پنهانی در دولت باطل برتر از صدقه آشکار است. همچنین سوگند به خدا، عبادت شما در پنهان با امام مستتر در دولت باطل برتر است، به دلیل ترسی که از دشمن دارید.»
عبادت در دوران غیبت ارزش بیشتری دارد؛ زیرا در زمان غیبت، انسان با نگرانی، ترس و مسئولیتی بیشتر عبادت میکند. با حاکمیت دولت باطل، خطرها و تهدیدها ملموستر است؛ از اینرو عبادت در شرایطی سخت و همراه با اخلاص بیشتری انجام میشود.
امام صادق علیهالسلام در ادامه روایت میفرماید: «یک نماز واجب شما در دوران غیبت، معادل پنجاه نماز واجب در دوران ظهور است. یک نماز نافله شما در دوران غیبت، معادل ده نماز نافله در دوران ظهور است. یک حسنه شما در دوران غیبت، معادل بیست حسنه دوران ظهور محاسبه میشود.
و در پایان میفرماید:
«يُضَاعِفُ اللهُ حَسَنَاتِ الْمُؤْمِنِ مِنْكُمْ»
«خداوند حسنات مؤمنان شما را در دوران غیبت، چندین برابر میکند.»
ممکن است این پرسش پیش آید: اگر اعمال در غیبت اینقدر ارزشمند است، پس چرا برای ظهور دعا کنیم؟
امام صادق علیهالسلام در ادامه فرمایش خود پاسخ میدهد: «هدف، حاکمیت حق در تمام جهان است، نه صرفاً عبادت شخصی شما. آیا دوست ندارید حق در همه عالم حاکم و عدالت برقرار شود، کلمه توحید جهانی شود، الفت میان دلها ایجاد و حدود الهی جاری شود؟ بنابراین، دوران ظهور را دوست داشته باشید.»
اما وقتی خداوند حکمت خود را بر دوران غیبت قرار داده است، باید با دیده زیبابین و مثبت به آن نگاه کنیم. در دوران غیبت، اگر افراد ملتزم به انجام وظایف خود باشند، فرصتهای ویژهای برایشان رقم میخورد و همواره ارزش افزوده کسب میکنند. صبر بر مصیبت فراق امام، یکی از نعمتهایی است که در این دوره به انسان داده میشود و خداوند به شکلی ویژه، پاداش آن را عطا میکند.
وظائف منتظر
شهادتین، اطاعت و ولایت
روایت مفصلی از امام صادق علیهالسلام نقل شده است که وظایف دوران غیبت را تبیین میفرماید. ابوبصیر روایت میکند که امام صادق علیهالسلام روزی به جمعی از اصحاب فرمود:
«ألا أُخْبِرُکُمْ بِمَا لا یَقْبَلُ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ مِنَ الْعِبَادِ عَمَلاً إِلاَّ بِهِ؟»[2]
«آیا میخواهید شما را از چیزی آگاه کنم که خداوند عزّوجل هیچ عملی را از بندگان بدون آن نمیپذیرد؟»
اصحاب عرض کردند: «بله، دوست داریم بدانیم.» حضرت فرمود:
«الشَّهَادَةُ أَنْ لا إِلٰهَ إِلاَّ اللهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، وَ الْإِقْرَارُ بِمَا أَمَرَ اللهُ، وَ الْوَلَایَةُ لَنَا، وَ الْبَرَاءَةُ مِنْ أَعْدَائِنَا، وَ التَّسْلِیمُ لَهُمْ.»
«گواهی دادن به اینکه معبودی جز الله نیست و محمد بنده و فرستاده اوست؛ اقرار و اطاعت از آنچه خداوند فرمان داده؛ ولایت و دوستی ما اهلبیت؛ بیزاری از دشمنان ما؛ و تسلیم بودن در برابر ما.»
بر این اساس، امام صادق علیهالسلام در این فرمایش خود، چهار شرط اساسی برای قبولی اعمال در دوران غیبت معرفی فرمود:
۱. شهادتین: گواهی به یگانگی خداوند و رسالت حضرت محمد صلیاللهعلیهوآله؛
۲. اطاعت از فرمانهای الهی: پذیرش و عمل به آنچه خداوند امر فرموده است؛
۳. ولایت اهلبیت علیهم السلام: دوستی و تبعیت از امامان معصوم؛
۴. تبری و تسلیم: بیزاری از دشمنان اهلبیت و تسلیم بودن در برابر فرمانهای آنان.
انتظاری توأم با ورع، اخلاق نیکو و عمل
امام صادق علیهالسلام میفرماید:
«مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ الْقَائِمِ فَلْيَنْتَظِرْ وَلْيَعْمَلْ بِالْوَرَعِ وَمَحَاسِنِ الْأَخْلَاقِ وَهُوَ مُنْتَظِرٌ»[3]
«کسی که آرزو دارد از یاران حضرت مهدی علیهالسلام باشد، باید منتظر بماند و با پرهیزکاری و اخلاق نیکو عمل کند، همزمان که در انتظار است.»
این روایت شریف، سه رکن اساسی برای منتظر واقعی ترسیم میکند:
۱. «فَلْيَنْتَظِرْ»؛ انتظاری با تعلق خاطر. چشمبهراه بودنِ واقعی، یعنی تمرکز و تعلق قلبی به خودِ انتظار. حتی اگر همه امکانات و خوشیهای دنیایی فراهم باشد، دل منتظر به چیز دیگری متوجه است.
۲. «فَلْيَعْمَلْ بِالْوَرَعِ»؛ عملگرایی همراه با پرهیزکاری. منتظر واقعی فقط چشمبهراه نیست؛ بلکه عملگرایی همراه با پرهیز و دقت دارد. «باء» در «بِالْوَرَع» نشان میدهد که عمل باید با تقوا و مراقبت همراه باشد. انسان منتظر، اهل شعار و حرف نیست؛ هم عمل میکند و هم پیوسته مراقب است که عملش مطابق شرع و مقبول امام باشد. برای این منظور، باید همواره به دنبال علمآموزی و کسب آگاهی باشد تا از افراط و تفریط دور بماند و تشخیص دهد که عملکردش در مسیر رضایت امام است یا نه.
- 3. «وَمَحَاسِنِ الْأَخْلَاقِ»؛ اخلاق نیکو، نشانه بارز منتظر. دوران غیبت، زمان خوشاخلاقی ماست؛ دقیقاً برخلاف تصور رایج که در فراق عزیزان معمولاً بداخلاق میشویم. امام صادق علیهالسلام به ما میآموزد که انتظار توأم با عمل و تقوا، هرگز نباید موجب بداخلاقی گردد؛ بلکه حتی در دل انتظار، حُسن خلق باید ظهور کند و بیش از دیگران در زندگی ما جلوهگر شود.
امکانپذیری و ثمره این مسیر
تحقق این ویژگیها برای ما امکانپذیر است، زیرا منتظر واقعی میداند که همواره در حال کسب درجات است. دوران غیبت، فرصتی برای رشد و افزایش ارزشهای وجودی اوست، نه موقعیتی برای ناکامی و بدحالی.
منتظر بداخلاق، عملاً «کارت انتظار» خود را میسوزاند؛ اما با اخلاق نیکو، انسان شارژ میشود و انتظار را گوارا مییابد. البته حُسن خلق و عمل همراه با تقوا، وقتی با انتظار توأم شوند، معنای واقعی پیدا میکنند.
باور نهایی یک منتظر
آغاز و پایان زندگی منتظر، انتظار است. او بر این باور است که فاصله و غیبت، مانع ارتباط با امام نمیشود، بلکه بلوغ فکری او را افزایش میدهد. هر لحظه میتوان با امام ارتباط برقرار کرد و او را شریک اعمال و زندگی خود دانست.
یا رب، تو مرا به روی لیلی
هر لحظه بده زیاده میلی
با این نگاه، خوشخُلقی رهاوردی طبیعی خواهد بود.
دوست نزدیکتر از من به من است
وین عجبتر که من از وی دورم
چه کنم؟ با که توان گفت که دوست
در کنار من و من، مهجورم
غیبت امام و فاصله ظاهریاش با ما ، دلیلی برای غصه و بداخلاقی نیست؛ بلکه منتظر میتواند با شناخت و باور درست، همیشه خوشاخلاق و امیدو ار باشد. چنین منتظری، حتی اگر در زمان غیبت بمیرد و امام خود را نبیند، اجرش مانند کسی است که حضرت را درک کرده است:
«فَإِن ماتَ وقامَ القائمُ بعدَهُ، كان لَهُ مِنَ الأجرِ مثلُ أجرِ مَن أدرَكَهُ»[4]
تلاش همهجانبه
منتظر باید همه توان و وسع خود را به کار گیرد. امام صادق علیهالسلام در ادامه روایت پیشین میفرماید:
«جِدُّوا وَانْتَظِرُوا. هَنِيئاً لَكُمْ أَيَّتُهَا الْعِصَابَةُ الْمَرْحُومَةُ»
«بکوشید و منتظر بمانید. گوارا باد بر شما ای گروه مورد رحمت!»
وظیفه ما این است که نه تنها منتظر باشیم، بلکه عمل ما همراه با ورع و تلاش کامل باشد، تا هیچ خللی برای نفوذ شیطان ایجاد نشود. باید در مسیر انتظار، همه توان و وسع خود را به کار گیریم تا در شمار «العصابة المرحومة» (گروه مشمول رحمت ویژه الهی) قرار گیریم.
انتظار فرج
منتظر باید همواره به ظهور امام و فرج توجه داشته باشد. امیرالمؤمنین علیهالسلام میفرماید:
«انْتَظِرُوا الْفَرَجَ، فَإِنَّ أَحَبَّ الْأَعْمَالِ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ انْتِظَارُ الْفَرَجِ، ذِكْرُنَا أَهْلَ الْبَيْتِ شِفَاءٌ مِنَ الْوَعْكِ وَ الْأَسْقَامِ وَ وَسْوَاسِ الرَّيْبِ »[5]
«چشم به راه فرج باشید، زیرا بهترین اعمال نزد خداوند عزّوجل، انتظار فرج است. یاد ما اهل بیت، شفای بیماریهای جسمی و روحی و درمان وسواسهای شکّآلود است.»
یاد اهل بیت، موجب نزدیک شدن به آنان میشود و همچون کسی که در محضر طبیب حاضر شده است، درمان بیماریهای جسمی، مشکلات اخلاقی و تردیدهای فکری را برای ما به ارمغان میآورد.
«الْأَخْذُ بِأَمْرِنَا، إِنْ أَحْبَبْتَ أَنْ تُلاقِيَ غَداً فِي حَظِيرَةِ الْقُدْسِ، الْمُنْتَظِرُ لِأَمْرِنَا كَالْمُتَشَحِّطِ بِدَمِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ»[6]
«اگر میخواهی فردای قیامت در بهشت با ما ملاقات کنی، امر ما را بگیر و بر آن تمسک کن. منتظر امر ما [فرج]، به خاطر تحمل سختیها و مشکلات مسیر انتظار، مانند رزمندهای است که در راه خدا به خون خود غلطیده است.»
منتظر باید ریسمان ولایت را محکم بگیرد تا هیچ طوفانی او را از اهل بیت جدا نکند. شاید در نگاه دیگران، جاده انتظار پر از درد و رنج و سختی باشد، اما برای خود منتظر، از آنجا که این مسیر، قرب و رضایت الهی را به دنبال دارد، اوج لذت و خوشی است. در حقیقت، استمرار ذکر و توجه، کیفیت زندگی منتظر را بالا میبرد و تلخیهای انتظار را شیرین میکند.
امیدواری
امیرالمؤمنین علیهالسلام میفرماید:
«انْتَظِرُوا الْفَرَجَ وَ لَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ»[7]
«منتظر فرج باشید و هرگز از رحمت و توجه الهی مأیوس نشوید.»
ناامیدی، بزرگترین تهدید دوران غیبت است. مبادا شیطان فریبتان دهد و در دلتان القا کند که از رحمت خدا محروم شدهاید، امام شما را دوست ندارد و به شما توجهی نمیکند! اینها وسوسههای شیطانی است؛ چراکه امام نسبت به شیعیان خود در اوج رحمت و رأفت است و همیشه به منتظرانش وفادار میماند.
نقش وفا میکند، پشت به ما کی کند؟
پشت ندارد چو شمع، او همگی، روست، روست
امام ما را میبیند و به امور زندگیمان توجه خاص دارد. او همواره دعاگوی ماست، مراقب ماست و دست محبت و حمایتش همیشه بالای سر ما قرار دارد.
حال امام نسبت به ما، مثل کعبه است. مگر کعبه به کسی پشت میکند؟ من به او پشت کردم، خیال میکنم او به من پشت میکند.
وقتی طواف کعبه را انجام میدهم، قلبم را به طرف کعبه میدهم. دایره طواف را در نظر بگیرید: از آنجا که طواف را از سمت دست راست شروع میکنیم، طرف چپم به کعبه است. یعنی قلبم را به تو دادم!
هر چه خیر و برکت در زندگی ما جریان دارد، از دعا و نگاه امام و از سلام ابتدایی امام به ما و جواب سلام امام به ماست.
انشاءالله زندگیمان با انتظاری حقیقی همراه باشد و در پرتو رابطهای عاشقانه و خالصانه با امام، از عنایات و توجهات خاص او بهرهمند شویم. به این امید که با دعای آن حضرت، در شمار منتظران واقعی و ثابتقدمان دوران غیبت قرار گیریم.
تاریخ جلسه:1403/9/7 ـ جلسه10
«برگرفته از بیانات استاد زهره بروجردی»
[1]. منتخب الأثر. ج ۵. ص١٨٩.
[2]. غیبت نعمانی، ص 191.
[3]. بحارالانوار، ج52، ص140.
[4]. بحارالانوار، ج52، ص140.
[5]. منتخب الاثر، ج 5، ص 193.
[6]. منتخب الاثر، ج 5، ص 193.
[7]. منتخب الاثر، ج 5، ص 193.
